بايد ها و نبايد هاي صنعت فولاد كشور

در حال حاضرايران چهاردهمين فولادساز جهان محسوب مي‌شود كه براي افق چشم‌انداز ۱۴۰۴ دستيابي به ظرفيت ۵۵ميليون تن فولاد خام را هدف‌گذاري كرده است كه از اين رقم حدود 20‌ميليون تن بايد راهي بازارهاي صادراتي شود.

اما براي دستيابي به اهداف در نظرگرفته شده چالش هايي وجود دارد كه مهمترين آنها توازن در زنجيره فولاد، بازار ، صادرات و تامين مالي است كه بايد برطرف شوند. از اين رو به اين بهانه با محمد ابكاء ، مدير عامل شركت مهندسي بين المللي فولاد تكنيك در خصوص وضعيت صنعت فولاد ايران و جهان، چالش هاي اين صنعت و راهكارهاي برون رفت از آن به گفتگو پرداختيم كه مشروح آن را بخوانيد:

لطفا وضعيت صنعت فولاد در ايران و جهان را تشريح بفرماييد:

به استناد آمار جهاني منتشر شده وضعيت بازار فولاد در سال 2017 ميلادي در مقايسه با سال 2016 و به ويژه سال 2015 ميلادي بهبود يافته است. در جهان تا پايان ماه نوامبر سال 2017 ميلادي به ميزان يك هزار و 536 ميليون تن فولاد خام توليد شده كه در مقايسه با مدت مشابه سال 2016 به ميزان 4.3 درصد رشد يافته است. اين در حالي است كه ميزان توليد فولاد خام در كل سال 2016 در مقايسه با سال 2015 ميلادي تنها 0.5 درصد افزايش يافته بود.

قيمت ها نيز در سال 2017 ميلادي به ويژه در ماه هاي پاياني سال از روند رو به رشد قابل توجهي برخوردار بوده است. متوسط قيمت سنگ آهن (عيار 62%) به عنوان مهمترين ماده اوليه زنجيره توليد فولاد در سال 2017 ميلادي رقم 71 دلار بر تن را به خود اختصاص داده در حالي كه براي قيمت اين محصول در سال 2016 ميلادي به طور متوسط ماهانه 58 دلار بر تن ثبت شده است.

افزايش قيمت محصولات نيز قابل توجه بوده است. قيمت ميلگرد صادراتي چين به طور متوسط در سال 2016 ميلادي برابر با 340 دلار بر تن بوده و اين محصول در سال 2017 ميلادي به طور متوسط قيمت 490 دلار بر تن را تجربه كرده است.

در بخش مصرف فولاد نيز جهان رشد مثبتي تجربه كرده است. در حالي كه ميزان مصرف فولاد در سال 2016 نسبت به سال 2015 ميلادي تنها يك درصد رشد داشته است اما مطابق با پيش بيني انجمن جهاني آهن وفولاد رشد مصرف در سال 2017 ميلادي 2.8 درصد خواهد بود.

چين به عنوان تأثيرگذارترين كشور بر وضعيت فولاد جهان با انجام اصلاحات ساختاري بر بخش عرضه صنعت فولاد كشورش از اواخر سال 2015 ميلادي، نقش قابل توجهي بر روند جهاني بازار فولاد داشته است. از جمله مهمترين اقدامات انجام شده در چين توقف ظرفيت­هاي فولادسازي و اعمال شرايط سخت­گيرانه زيست محيطي است.

ظرفيت تعطيل شده فولادسازي در چين از سال مذكور تا كنون 137.58 ميليون تن اعلام شده و علاوه بر ظرفيت مذكور 166.75 ميليون تن نيز ظرفيت فولادهاي بي­كيفيت در چين تعطيل شده است. هر چند ميزان ظرفيت اسمي كاهش يافته اما چين مدعي است كه افزايش توليد به وجود آمده در سال 2017 ناشي از جايگزيني توليد فولادهاي با كيفيت به جاي فولادهاي كم­كيفيت متوقف شده است. چين تا پايان ماه نوامبر 2017 معادل با 764.8 ميليون تن فولاد خام توليد كرده كه تقريبا 25 ميليون تن بيشتر از مدت مشابه سال 2016 ميلادي است.

بازار فولاد ايران طي سال­هاي اخير از دو جنبه تحت فشار بوده است. از يك سو ركود داخلي، بازار فولاد را تحت تاثير قرار داد و كماكان به عنوان يك عامل بازدارنده به حساب مي آيد و از سوي ديگر به دليل آنكه ايران در صنعت فولاد يك كشور تاثير پذير محسوب مي­شود نوسانات به وجود آمده در بازار جهاني فولاد نيز روند بازار فولاد ايران را تحت تاثير قرار داده است.

به عنوان مثال بودجه عمراني يكي از موثرترين عوامل محرك بازار فولاد به شمار مي­آيد. به گونه­اي كه هر چه ميزان بودجه عمراني بزرگتر و درصد تحقق آن نيز بالاتر باشد انتظار بر آن است كه فولاد بيشتري در كشور مصرف شود. اين در حالي است كه درصد تحقق بودجه عمراني در برخي از سال­ها به ويژه در سالهاي 1391 و 1392 كمتر از 40 درصد بوده و در سالهاي بعد از آن هر چند درصد تحقق بودجه عمراني افزايش يافته اما هر آنچه كه دولت در بودجه­هاي عمراني هزينه كرده مربوط به اتمام طرحهاي نيمه تمام است كه چنين طرحهايي كه در فازهاي نهايي به سر مي برند ديگر مصرف كننده فولاد نمي­باشند.

از سوي ديگر منابع تامين مالي كه عمده آن مربوط به صندوق توسعه ملي و ناشي از فروش نفت است نيز به دليل كاهش قيمت نفت چندان راهگشا نبوده­است. از اين رواست كه مصرف فولاد چندان جهش قابل توجهي نداشته است. در واقع به استثناء سالهاي 1389 تا 1391 كه به علت سياست مسكن مهر مصرف افزايش داشته است در سالهاي اخير مصرف فولاد كمي بيش از 18 ميليون تن را به خود اختصاص داده و روند مصرف فولاد از سال 1391 به بعد كاهشي بوده است.

وضعيت عرضه وتقاضا در بازار داخلي و خارجي را چگونه ارزيابي مي كنيد ؟

برغم مطالب مذكور، در بخش عرضه بازار طرح­هاي بسياري در زنجيره فولاد تا پايان سال 1396 به بهره برداري خواهند رسيد. در فولاد خام برابر 1.5 ميليون تن ، آهن اسفنجي 7.85 ميليون تن، در گندله سازي برابر با 16.1 ميليون تن و در كنسانتره سازي به ميزان 7.7 ميليون تن طرح به بهره برداري خواهد رسيد و به ظرفيت فعلي زنجيره اضافه خواهد شد.

نكته قابل ذكر آن است كه از تابستان سال جاري تا حدودي رونق به بازار مسكن بازگشته است، به گونه­اي كه در آذر ماه 1396سالجاري ميزان معاملات صورت گرفته از كل ماه­هاي سال جاري بيشتر بوده است. از اين رو به نظر مي­رسد با توجه به اينكه بهبود بازار فولاد جهان در بازار داخلي نيز نمود يافته و اثار آن در افزايش قيمت محصولات داخلي فولاد در سال جاري كاملا قابل مشاهده بود، در صورتي كه بازار مسكن به روند بهبود خود ادامه دهد سال پيش رو سال بهتري براي بازار داخلي فولاد باشد.

چين در كنار اعمال اصلاحات بر بخش عرضه، با اعطاء تسهيلات مالي نيز موجب تقويت كانون­هاي مصرف فولاد شده است. دولت چين تا پايان ماه اكتبر 2017 معادل با 1800 ميليارد دلار وام به بخش­هاي اقتصادي تزريق كرده كه سهم قابل توجهي از آن در مسكن و زيرساختها مصرف شده و به افزايش تقاضاي فولاد داخلي چين منجر شده است. كاهش 34 درصدي در صادرات جهاني فولاد چين گواهي است بر اين مدعا.

بنابراين مي­توان گفت كه سال 2017 ميلادي سال بهبود در بازار جهاني فولاد به شمار مي­آيد. لازم به ذكر است كه بر اساس پيش بيني انجمن جهاني آهن و فولاد مصرف جهاني فولاد در سال 2018 معادل با 1.6 درصد رشد خواهد داشت كه در مقايسه با سال 2017 رقم كمتري است.

در حال حاضرچالش هاي صنعت فولاد كدامند؟

توازن در زنجيره فولاد : همانطور كه مي دانيد مطالعه طرح جامع فولاد ايران از معدن تا محصول با دستوركار سازمان ايميدرو از سال 1393 انجام و با پايش سالانه و پي گيري سازمان ايميدرو درحلقه هاي انتهاي زنجيره شامل فولاد خام، آهن اسفنجي و گندله با جزيي كسري توازن پيدا كرده است، اما درابتداي زنجيره شامل سنگ آهن و كنسانتره با كمبود مواجه شده است.

ذخائر قطعي شناخته شده سنگ آهن با درنظر گرفتن سند چشم انداز 1404 كه هدف گذاري 55 ميليون تن فولاد خام مد نظر قرار گرفته، فقط تا حدود ده سال پس از افق 1404 كفايت زنجيره توليد را مي كند. البته بخشي از اين ذخائر بدليل عميق بودن براي استخراج نياز به تمهيدات خاصي است. بخشي نيز بدليل خلوص پايين فر آوري بيشتري لازم دارد.

درنتيجه بزرگترين چالش فولاد سنگ آهن است در صورتيكه برنامه اكتشافات ايميدرو به نتيجه نرسد صنعت فولاد نياز به واردات سنگ پيدا مي كند. البته به نظر ميرسد نقاط اميدبخشي پيدا شده است.

بازار : بر پايه سند چشم انداز افق 1404 پيش بيني توليد 55 ميليون تن فولاد شده است. دراين افق در بهترين حالت مصرف داخلي حدود 34 ميليون تن است. مازاد آن صادرات هدف گذاري شده است. دست يابي به هر دو مصرف داخلي و صادرات آسان نيست پيش نياز آن رونق اقتصادي و بستر سازي صادرات بويژه توسعه بنادر است.

محل استقرار : بر اساس نتيجه مطالعات طرح جامع فولاد، هر گونه توسعه و احداث دركناره هاي آبهاي خليج فارس و درياي عمان توجيه پذير است. بسياري از واحدهاي احداث شده و دردست احداث بصورت پراكنده در كشور درنقاطي كه با مشكلات زياد زيرساختها روبروست. پيشنهاد شده واحدهاي مشكل دار قبل از بحراني شدن انتقال يابند.

زير ساختها : زير ساختهاي واحدهاي احداث شده و دردست احداث در مكان هاي نامناسب با مشكل روبروست. بويژه آب كه تقريباٌ در پهنه وسيعي از كشور با كاهش بازندگي و پديده خشكسالي روبروست. هر چند انتقال آب از خليج فارس به مناطق كرمان و مركزي بخشي از مشكل را حل مي كند و نيز استفاده از پساب كه منبع مطمئني نيست مورد توجه قرار گرفته. اما كمبود آب از چالش هاي بزرگ اين واحدها است. ساير زير ساختها از جمله توسعه خطوط ريلي و برق نيز از ديگر چالش هاي عمده است.

منابع مالي: منابع مورد نياز براي احداث واحدهاي در دست احداث براي رسيدن به 55 ميليون تن حدود هشت ميليون يورو كه تا حدودي تامين و يا درحال تامين است از اين رو منابع مورد نياز زير ساختها حدود سيزده ميليون يورو است كه تصميم گيري سريع درمورد تامين آن بايد صورت گيرد.

استفاده از مقياس: بيشتر واحدهاي احداث شده و دست احداث داراي ظرفيتهاي غير اقتصادي است براي مثال 52 واحد با ظرفيت كمتر و يا مساوي 500 هزار تن احداث شده كه جمعاٌ 6 ميليون توليد دارند و فقط يك واحد بالاي 5 ميليون تن احداث شده است.

صادرات : درسال جاري صادرات رشد مطلوبي داشته است. لكن بخش عمده اي از آن شمش و اسلب بوده كه به نوعي خام فروشي با ارزش افزوده پايين است. در ضمن اين صادرات توليد بعدي يعني نوردها را با مشكل مواد اوليه روبرو ساخته است.

صادرات بايد محصولات كيفي و نهايي با ارزش افزوده بالا باشد. پيش بيني صادرات محصول در افق 1404 به روش هاي مختلف به حدود 12 ميليون تن مي رسد ازاين رو در سند چشم انداز 20 ميليون تن هدف گذاري شده است .

راهكارهاي اساسي براي برون رفت از چالش هاي پيش روي صنعت فولاد چيست:

از جمله اين راهكارها مي توان به توسعه و احداث واحدهاي جديد در جنوب دركناره هاي آبهاي خليج فارس و درياي عمان اشاره كرد،

مطالعه دقيق و برنامه ريزي براي سنگ آهن ، مديريت مازاد توليد نسبت به مصرف چراكه توليد قبل از افق 1402 به 55 ميليون ميرسد (در 1400)، انتقال واحدهايي با زير ساخت نامطلوب ،توسعه روابط اقتصادي به منظور جذب سرمايه هاي خارجي با انتخاب كشورهاي هدف، تعيين تكليف مجوزهاي واگذاري شده بلاتكليف و اضافه بر 55 ميليون تن در كل زنجيره ، افزايش بهره وري بويژه درمصرف انرژي با بازسازي و نوسازي واحدهاي با تكنولوژي و تجهيزات قديمي و ادغام واحدهاي با ظرفيت پايين در واحدهاي بزرگ را نيز مي توان از جمله اين راهكارها برشمرد.